Historia strzelca
Początek XIX wieku przyniósł poważne zmiany w sytuacji międzynarodowej. Państwa zaborcze występujące na ogół solidarnie w XIX wieku znalazły się w dwóch przeciwstawnych obozach polityczno militarnych. Niemcy, Austro-Węgry i Włochy weszły w skład Trójprzymierza a Francja, Rosja i Wielka Brytania tworzą Trójporozumienie.
Taki podział zadecydował, że ziemie polskie musiały stać się głównym terenem działań wojennych na ewentualnym froncie wschodnim. W tej sytuacj i postawa ludności polskiej miała duże znaczenie dla obu przeciwstawnych stron. Obie strony zabiegały o poparcie Polaków. Orientacja proaustriacka, zwana również niepodległościową, z Józefem Piłsudskim na czele, zakładała, że walcząc zbrojnie u boku Austro-Węgier przeciwko Rosji będzie można wybić się na niepodległość. Jej zwolennicy byli przekonani, że zwycięstwo państw centralnych spowodowałoby przebudowę monarchii Austro-Węgierskiej w państwo trialistyczne, obejmujące również Polskę (łącznie z terenami Królestwa Polskiego). Niektórzy z polityków zakładali nawet możliwość odzyskania pełnej niepodległości w trudnej do określenia przyszłości. Trudna sytuacja na Bałkanach skonsolidowała wokół programu proaustriackiego część polskich partii i stronnictw na terenie Galicji. W 1908 r., w atmosferze kryzysu międzynarodowego wywołanego aneksją Bośni i Hercegowiny, Kazimierz Sosnkowski założył na jego polecenie Związek Walki Czynnej (ZWC). Była to organizacja o charakterze spiskowym, skupiająca młodzież niepodległościową, niekoniecznie socjalistyczną. Z chwilą wybuchu powstania, łączonego z wojną austriacko - rosyjską, ZWC miał się podporządkować Organizacji Bojowej PPS - Frakcji. Jako cel polityczny stawiał sobie Związek powołanie do życia niepodległej polskiej republiki demokratycznej, która przeprowadzi - ogólnikowo sprecyzowane - reformy socjalne. W 1910 r. przywódcy PPS - Frakcji przy poparciu czołowych polityków PPSD założyli na bazie ZWC legalne organizacje o charakterze paramilitarnym w oparciu o statuty działających w innych krajach monarchii organizacji strzeleckich. W Krakowie powstał "Strzelec" pod komendą J.Piłsudskiego /szef sztabu -K.Sosnkowski/. W tym samym czasie powstaje we Lwowie "Związek Strzelecki" kierowany przez Władysława Sikorskiego. Pod tym impulsem powstają dalsze ugrupowania Drużyny Bartoszowe, Drużyny Podhalańskie towarzystwa gimnastyczne Sokół i Saut Działalność tych organizacji popierał austriacki wywiad wojskowy za pośrednictwem swych placówek przy korpusach stacjonujących w Krakowie, Przemyślu i Lwowie. W obliczu narastającego zagrożenia wojennego również Namiestnictwo Lwowskie ustosunkowało się w zasadzie przychylnie do organizacji strzeleckich.
W 1912 r. utworzono Komisję Tymczasową Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (od 1913 r. bez przymiotnika Tymczasowa), w składzie: PPS, PPSD oraz Narodowy Związek Robotniczy i Narodowy Związek Chłopski. Komisja miała, według planów, w razie wybuchu wojny przekształcić się w rząd.
Komendzie Głównej Związku Strzeleckiego podlegały Komendy Okręgowe w Krakowie (Galicja Zachodnia), Rzeszowie (Galicja Środkowa) i Lwowie (Galicja Wschodnia) oraz Komenda Królestwa Polskiego i Komenda Zagraniczna. Organizacje strzeleckie powstałe w zaborze pruskim i Królestwie pozostawały w konspiracji.
W Galicji Związek Strzelecki organizował szkoły podoficerskie i oficerskie, mógł korzystać ze strzelnic wojskowych, odbywać ćwiczenia oraz kupować broń i amunicję. Jego członkami byli przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, kierunków i partii politycznych (za wyjątkiem SDKPiL). W maju 1913 roku zlikwidowano Komendę Główną, a jej funkcję przejął Wydział Wojskowy Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, której komendantem wojskowym został Józef Piłsudski, a Sekretarzem Witold Jodko-Nazarkiewicz.Powołano do życia ogólnokrajowy fundusz Powszechny Fundusz Wojskowy
Organizacje strzeleckie wiosną 1914 roku liczyły ok.. 6500 członków z tego 5000 na terenie Galicji, ok.. 1100 w Królestwie i blisko 400 w zachodno-europejskich ośrodkach uniwersyteckich.
W chwili wybuchu I wojny światowej Związek Strzelecki liczył ok.. 8000 członków zrzeszonych w 200 kołach strzeleckich. Stanowili oni w przyszłości podstawę Legionów Polskich, walczących u boku Cesarstwa Austro-Węgierskiego i przyszłej, konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej
W okresie międzywojennym Związek Strzelecki funkcjonował jako organizacja społeczno-wychowawcza młodzieży. Nawiązywano do tradycji z lat 1910-1914. Zrzeszał młodzież przedpoborową młodzież, głownie wiejską i rzemieślniczą.Zajmował się działalnością w zakresie wychowania fizycznego i przysposobienia obronnego. Podlegał Ministerstwu Spraw Wojskowych i był członkiem Polskich Związków Sportowych.
Opracowali : T. Kwiatkowski, D.Kaszuba
Ostrowiec Św 2002r.